Istorija i ikona

O knjizi Tomasa Bremera »Vera, kultura i politika«

Ako je Bilington svoju Drustvenu istoriju Rusije nazvao Ikona i sekira, po najkarakteristicnijim obelezjima pravoslavnih Rusa, Bremer je mogao svoju eklisiasticku istoriju Srbije novijeg vremena slobodno nazvati Gusle i ikona, po posebnim obelezjima onoga sto presudno utice na srpsku pravoslavnu dusu. Ali, ozbiljan nemacki istrazivac ne dopusta sebi slobodu koju prirodnom smatra anglosaksonski naucnik, ne samo iz razloga sto je to njegova doktorska teza (Eklisijalna struktura i eklisiologija u srpskoj pravoslavnoj crkvi u 19. i 20. veku) vec stoga sto je njegovo delo prvo takvog karaktera te na taj nacin moze presudno uticati na sva potonja. U tome je i najveci znacaj Bremerove knjige - pionirski rad koji, kako se to obicno kaze, nemackom preciznoscu jasno opisuje i objasnjava sve bitnije tokove nase teoloske, a posebno eklisioloske misli poslednja dva veka - od srpske crkvene autonomije u juznoj Madjarskoj, preko episkopa Nikolaja Velimirovica i arhimandrita Justina Popovica, do episkopa Atanasija Jevtica i svih ostalih djaka i sledbenika koji aktivno sudeluju kako u zivotu crkve tako i naseg naroda. Bremer najargumentovanije iznosi ucenja tih duhovnika o kojima ljudi cesto govore poznavajuci samo povrsno njihovo delo. Pre svega iz tog razloga svako ko zeli da ucestvuje u sada tako primamljivim raspravama istorijsko-teoloskim mora temeljno procitati Bremerovu knjigu koja ce mu omoguciti razumevanje teme i biti mu izvor svih onih pravih citata kojim ce konacno dokazati svoju ucenost o tako vaznoj temi, posto, kako kaze Vegecijus, Nista tako ne uzdize coveka na stupanj erudite kao citat.

Do citanja Bremerove knjige neko je mogao, po analogiji, nase tipicno srpske bogomoljce pogresno poistovetiti sa ruskim starovercima, ili, ne daj Boze, skopcima, posto nismo bili dekadentna imperija da imamo hliste raspucinskog tipa. Bremer, medjutim, razvejava zablude i jasno identifikuje njihov nastanak u vremenu kada srpska crkva jos ujedinjena nije bila, tumaceci potom Nikolajevicev pozitivan odnos spram njih, koji pored teolosko-istorijskih ima i jedan vazan i praktican razlog - bogomoljacki pokret pod okriljem Pravoslavne crkve najbolja je brana prodoru sektastva u srpski narod.

Nenadmasne su analize dela vladike Nikolaja i oca Justina, odnos srpstva i pravoslavlja, te osobeno svetosavlje proizaslo iz toga, u delu prvog, odnosno Bogocoveka i Crkve, tela Hristovog koji je njena nevidljiva glava (nasuprot rimokatolickoj vidljivoj papskoj glavi), Svete trojice i zajednice prema pojedincu, u delu drugog, te dela episkopa Atanasija koji harmonicno sjedinjuje ucenja vrlih mu prethodnika. Postovanje koje Bremer pokazuje prema teoloskom delu oca Justina, izuzetno dubokog mislioca i mocnog erudite kome je poznavanje svetih knjiga utkano u dusu i logos, proistice iz realne procene velicine i znacaja njegovog (Justinovog) dela a ne iz apologetsko-panegiricne potrebe. Srpski ce citalac osetiti nesumnjivo zadovoljstvo sto je imao i sto ima tako vrsne teologe i duhovnike. Pravo i tacno razumevanje njihovog dela umnogome moze doprineti boljoj duhovnoj klimi kako danas a jos vise sutra, jer razumevanje obicno iskljucuje iskljucivost. Stoga i nasa zahvalnost dr Tomasu Bremeru sto nam je podario tako dragocenu knjigu.

E. D.