Vijek na cijem smo izmaku u nauci karakterise ideja dubinskog sagledavanja i objasnjavanja pojava

Prilog istoriji naseg mentaliteta

Samo pristup koji je u polazistu siri od drzave, u namjeri obuhvatniji od nacije i koji zahvata duzi vremenski period moze nam posluziti za stvaranje objektivnije slike i o sebi

Dragan K. Vukcevic

Covjek je zarobljen svojim zavicajem.1 Ne toliko njegovim prostorom, ni samo vremenom provedenim u njemu. Ne jedino jezikom, niti samo srodstvom vec prije svega mentalitetom. Onim skrivenim i dubokim strukturama naseg bica koje nosimo u sebi, kao i drage predjele na koje rano navikne nase oko. Uostalom, podsjecanje, razmisljanje, izucavanje svog zavicaja samo su razliciti oblici ove vezanosti. Ovaj esej, kao dokaz za to, je pokusaj da se da skica jednog problema, vise nego da se uradi nacrt njegovog rjesenja. Problem je Crna Gora, njeno postojanje u vremenu i prostoru, i uoblicavanje njenog mentaliteta u tim uslovima.

Povod da se blize pozabavimo problemom, o kojem ispisujemo ove retke, su dogadjaji nase sadasnjosti. Nase nove diobe i seobe. I zaista, ako bolje pogledamo, upravo one su najtrajnija obiljezja naseg postojanja. Prirodno je da se zapitamo zasto je tako.

Dosadasnji pristupi proslosti Crne Gore, po nasem misljenju, ne daju valjan i potpun odgovor na ovo pitanje. Na svojim pocecima shvatanje nase proslosti je bilo pod jakim uticajem mitova, legendi i predanja. Romanticarski odnos prema minulom imao je za cilj vise da bodri i hrabri na nova pregnuca i podvige, nego da tacno objasni i pravilno razumije. Zato je takva istoriografija bila vise pripremanje za dolazece, nego jasno i tacno sagledavanje proslog.2

Na razmedji DzIDz i DzDz vijeka takav pristup zamjenjuje drugacije shvatanje. Bila je to pozitivisticka istoriografija koja je na brojnim i brizljivo sakupljanim cinjenicama gradila svoje stavove i poglede. Brojni istoricari ovog pravca ostavili su nam znacajna svjedocanstva o dogadjajima, ljudima, obicajima i institucijama jednog vremena.3 Ali, iz danasnje perspektive, ovakav pristup proslosti vise podsjeca na temeljito prikupljanje gradje, nego na stvaranje sinteze o proslosti svog naroda. Bio je to period koji je jasno pokazao da se treba osloboditi izmisljenog, fantasticnog i nestvarnog i da se treba okrenuti cinjenicama od kojih treba praviti fino tkanje istorijske nauke. Ali ovaj pomak ka cinjenicama, koji je znacio veliki iskorak u odnosu na dotadasnje shvatanje, ostao je zarobljen istim onim na sta se tako uporno pozivao. Sakupljena gradja je ostala horizont njegovog kruga iz kojeg on nije umio izaci. Empirizam je bio i ostao njegova najznacajnija vrlina i najveca slabost.

Sredinom ovog stoljeca u istorijskoj nauci postaje vladajuci marksisticki, odnosno istorijsko-materijalisticki pogled na drustvo. Ekonomski cinioci i klasna borba postaju osnovni principi u objasnjenju i razumijevanju, kako sadasnjosti, tako i proslosti. Veliki reflektor je istorijska nauka okrenula ka ekonomskoj sferi4 kao ishodistu i ka klasnoj podjeli kao najvaznijem sukobu u drustvu.5 Ovakav pristup skrenuo je paznju na jedan dublji sloj stvarnosti, u kojem se i iz kojeg se, kao iz podvodnih struja, polazilo u objasnjavanje pjenusanja povrsine drustvenog zivota. Bilo je to vrijeme zasnivanja tzv. socijalne istorije.6 Ipak, pokazalo se da su konstrukcije marksisticke istoriografije cesto bile poput Prokrustove postelje za drustveni zivot. Tacnije, one su bile modeli nastali na drugacijoj praksi od one na koju su se primjenjivali. No, i pored svega, ovakav pristup objasnjavanja nase proslosti znacio je korak naprijed, jer je ukazivao na potrebu da se dogadjajno i pojavno jedne stvarnosti prouci iz dubljeg sloja koji se ne vidi uvijek golim okom, niti se moze odmah zapaziti. U tom smislu, marksisticka istoriografija znaci spustanje sonde za posmatranje ispod sloja pojavnog u cilju potpunijeg i svestranijeg objasnjenja stvarnosti koja se izucava.

Pomenuti pravci u tumacenju nase istoriografije su, po nasem misljenju, prirodne stepenice ka onome sto bismo mogli nazvati dubinskom i sintetickom istorijom. Naime, vijek na cijem smo izmaku u nauci karakterise ideja dubinskog sagledavanja i objasnjavanja pojava. Ako se prisjetimo znacajnih ucenja nastalih u ovom vijeku, onda cemo vidjeti da u mnogima od njih postoji ovakav pristup. Frojdova psihoanaliza7 i Jungovo otkrice arhetipova u psihologiji,8 Gurvicevo shvatanje drustvenih spratova u sociologiji,9 Brodelovo dubinsko sagledavanje proslosti u istoriji,10 kvantna mehanika u fizici, otkrice DNK u biologiji, Volerstinova skola svjetskog sistema11 u savremenoj drustvenoj nauci, neki su od primjera za potvrdu ovakvog stava.

Ideja dubine, odnosno dubinskog sagledavanja pojava pokazuje se kao vazno teorijsko i metodolosko otkrice i postulat. U svjetlosti te ideje smatramo da su sazreli uslovi i za drugaciji pristup sadasnjosti i proslosti Crne Gore. Ovaj rad je pokusaj da se skicira vidjenje proslosti Crne Gore iz tog ugla. On je nastojanje da se otkrije skrivena mapa nase stvarnosti. Da se posegne dublje od pojavnog, i vise od dogadjajnog, da se nazru korijeni zbivanjima u cijem okruzenju zivimo, i da se naslute uzroci pojava na cijoj povrsini postojimo.

Zoran Vukovic

Slojevito i slozeno

Slozenost jedne pojave znaci njen horizontalni presjek. Isticanje razlicitih aspekata koji se mogu u njoj uociti. Upravo je slozenost pojava bila uzrok toliko pominjanom multimetodoloskom pristupu pojavama. Nastojanju da se pojave objasne sa vise strana, da se sagledaju prelomljene kroz razlicite prizme. Zato ova dva pojma ne treba medjusobno suprotstavljati, niti, pak, poistovjecivati. U stvari, jedan je okrenut istorijskom u jednoj pojavi, a drugi njenoj sadasnjosti, odnosno njenom socioloskom aspektu.

Vidljivi simboli ova dva principa su vrijeme i prostor, a dvije nauke koje olicavaju ove principe su istorija i sociologija. Naravno, kao sto su ovi principi u stvarnosti povezani i medjusobno ukrsteni, tako se i vrijeme i prostor jedne pojave ne mogu odvojiti, vec cine njeno jedinstvo.

Vrijeme

Ispod ovog vremena nalazi se dublji sprat vremena koje sporije protice i koje se mjeri vecim odsjecima. Za njega su potrebne jedinice duzih »koraka«. To je ono vrijeme koje je oznaceno decenijskim rasponima u kojem se sum zivota ne osjeca tako jako, i u kojem se promjene desavaju sporije. U tom vremenu oblikuju se one nevidljive struje ciji ce sudari uskovitlati povrsinu drustvenog zivota. Ovim slojem vremena bavi se tzv. socijalna istorija.

A najdublji sloj vremena predstavljalo bi ono vrijeme cije su mjerne jedinice stoljeca ili razdoblja duza od njih. To je vrijeme dugog trajanja. Na izgled staticno, u njemu se, kao na velikim dubinama mora, sve sto postoji krece skoro neprimjetno, i potreban je ogroman protok da bi se dogodila veca promjena. To je sloj vremena u kojem se oblikuju mentalne strukture jednog drustva koje izgledaju nepromjenljive. Njega izucava istorija mentaliteta.12

Jedna od odlika vremena je i njegovo neravnomjerno proticanje.13 Zavisno od sloja koji posmatramo lako mozemo uvidjeti kako isti vremenski odsjek pruza potpuno razlicitu sliku, i zavisno od prizme kroz koju je njen pogled prelomljen. Jedna godina u tzv. dogadjajnoj istoriji znaci veoma dug period i istovremeno je gotovo beznacajna u tzv. istoriji dugog trajanja.

Sa ovim je povezana i nejednosmjernost protoka vremena. Ona znaci da tok dogadjaja nije jedanput zauvijek dat, ni svojim ritmom, ni svojim smjerom. Danasnja istorija i sociologija napustile su tzv. evolucionu paradigmu, koja je tako zavodljiva bila za velike umove proslog stoljeca.

Dakle, slojevitost vremena podrazumijeva postojanje vise drustvenih vremena, razlicit ritam njihovog proticanja, kao i nejednosmjernost njihovog toka. U sustini, to je unosenje relativnosti u shvatanje drustvenih promjena i isticanje da se ista pojava moze proucavati sa razlicitih spratova stvarnosti, pa zavisno od toga, i moze (i mora) izgledati razlicito.14 Uostalom, i mikroskopom, golim okom i teleskopom istu stvarnost vidimo razlicito.

Prostor

Razlicitim spratovima u vremenskoj podjeli, i razlicitim dubinama prethodne analize odgovaraju razliciti »krugovi« prostorne stvarnosti koja se izucava. Tri su osnovna takva »kruga«. To su centar, poluperiferija i periferija. Tekovina je modernog kapitalizma stvaranje takve strukture i slike svijeta. Pocev od DzIII stoljeca uoblicavaju se, oko razlicitih sredista, koncentricni krugovi svijeta. Valja napomenuti da ta sredista, kao i njihova sazvezdja (poluperiferije i periferije) nisu jedanput zauvijek dati. Sa ovakvog teorijskog i metodoloskog polazista, po nasem misljenju, treba pristupati i sagledavanju drustvene sadasnjosti i proslosti Crne Gore. Vremenska slojevitost ukazuje nam da je svako, pa i nase drustvo potopljeno u razlicite dubine, od kojih svaka ima svoju strukturu, pravilnosti i »logiku«. Istovremeno, prostorna slozenost nam ukazuje da svako drustvo ima svoje mjesto u nekom od »krugova«, a svaki taj krug, sa svoje strane je svijet za sebe. Tako se prava istina i potpuno saznanje mogu steci jedino ukrstanjem vertikalnog i horizontalnog presjeka, odnosno u vremensko-prostornom sistemu, bilo jedne pojave, bilo citavog drustva.

Roksandic

Skrivene mape stvarnosti

Vremenska slojevitost ukazuje da u proslosti svakog drustva treba razlikovati razlicita drustvena vremena. Nasa istoriografija, u dosadasnjem svom postojanju bila je okrenuta, prije svega, tzv. dogadjajnoj istoriji, odnosno povrsinskom sloju. To je ono vrijeme koje se mjeri dnevnim, mjesecnim ili godisnjim razdobljima. Vrijeme koje predstavlja pjenusanje na povrsini stvarnosti. Vrijeme koje je rezervisano za hroniku jednog drustva.

Izuzeci su oni koji su u sagledavanju nase proslosti pokusavali da zahvate dublje od pojavnog i vise od dogadjajnog. To je onaj pristup koji nastoji da otkrije dublji ritam stvarnosti i da sazna i sagleda pojave kroz sporija uoblicavanja socijalnih struja, ciji su rokovi znatno duzi, a promjene mnogo sporije. Na tom tragu se uoblicavala marksisticka istoriografija, koja je, nazalost, bila zarobljena dogmom o presudnom znacaju ekonomskog cinioca i sustinskom uticaju klasnog sukoba. U tom kljucu ona je objasnjavala i tumacila sve drustvene pojave.

Do onog najdubljeg sloja, ciji je ritam izuzetno spor, a ona se bavi tim, rokovi veoma dugi, nasa istoriografska misao veoma tesko dolazi. Istorija mentaliteta slojem je dugo bila izvan njenog vidokruga i tek u skorije vrijeme pocinje da dobija vece znacenje i svoje pristalice. A upravo odatle treba polaziti. To je temelj na kojem treba zidati zgradu istorijskog i socioloskog saznanja. Postojane, jer su dugo uoblicavane, mentalne strukture su onaj sloj koji, po nasem misljenju, sadrzi skrivenu mapu stvarnosti. U njemu se nalaze, kao u kovcegu koji je duboko zakopan, kljucevi za razumijevanje zbivanja na povrsini drustvenog zivota.

Iz ovog ugla i proslost i sadasnjost izgledaju sasvim drugacije nego u tzv. pozitivistickoj i evolucionoj paradigmi. Nema vise samo jednog drustvenog vremena, njegove jednosmjernosti, niti njegovog istog ritma. Stvarnost se pokazuje mnogo slozenijom nego sto se naslucivalo. A tok njenog razvoja mnogo neizvjesniji nego sto se pretpostavljalo. Zato danas jedna paradigma polako ustupa mjesto novom modelu posmatranja drustvenih (i ne samo drustvenih) pojava.17

Iz ovog ugla, proslost Crne Gore ne izgleda vise kao evidentiranje znacajnih dogadjaja i nabrajanje znamenitih ljudi. Ona nije vise ni samo redosled pojedinih vladara i dinastija. Tacnije, ona je i jedno i drugo ali i nesto vise od toga. A to vise od toga jeste i ono najznacajnije u njoj samoj - radjanje, uoblicavanje i smjenjivanje mentalnih struktura. Te strukture se pokazuju mnogo znacajnijim nego sto smo cesto skloni da priznamo. One su svojevrsne mreze u koje su ulovljeni pojedinci, grupe, pa i citava drustva.

Lokacija

Bitno je istaci jos jednu cinjenicu. A to je nekadasnje postojanje vise centara oko kojih su se gradila njihova sazvezdja. U odnosu na nas, oblikovala su se (oblikujuci i nas) dva velika centra: Istok i Zapad.18 Njihova odredjenja nisu samo geografska, vec je njihovo znacenje mnogo sire. Pod Istokom podrazumijevamo onaj veliki civilizacijski talas koji nas je zapljuskivao, geografski gledano, sa Istoka. Pod Zapadom podrazumijevamo drugi takav talas koji se lomio o nase obale dopiruci sa Zapada. A Crna Gora je postojala i opstajala na razmedji tih velikih civilizacijskih krugova, na razmedji razlicitih svjetova. Imali smo veliku nesrecu da budemo istocno od Zapada i zapadno od Istoka, kako je govorio jedan od nasih velikih duhovnika.

Uticaj s Istoka

Medju pomenutim uticajima vremenski najstariji je uticaj koji je dolazio iz velike i nekada mocne vizantijske drzave. I sama nastala kao dio velike rimske imperije, Vizantija je bila velika sinteza.19 Sjedinila je u sebi velike tekovine rimskog prava i grcke filosofije. Iako joj nismo etnicki pripadali nase srednjovekovne drzave trpjele su snazan uticaj mocne vizantijske kulture. Doduse u vremenu kada je ona bila na umoru.20

Poslije propasti vizantijske drzave uticaj Istoka dolazio je iz dva sredista. Jedan pravac je imao izvor u Rusiji, a drugi u Turskoj. Medjusobno suprotstavljeni, oni su se ukrstali, medjusobno borili i ponistavali, ali snazno oblikujuci mentalitet naseg drustva i ostavljajuci trag u jeziku, religiji, obicajima, pravu i brojnim institucijama.

Ipak, od svih uticaja koji su dolazili sa Istoka najznacajniji za nas je uticaj pravoslavne Rusije.21 Zasnovan na etnickoj bliskosti, pojacan jezickom srodnoscu i ucvrscen religijskom pripadnoscu, uticaj Rusije je jedna od konstanti nase visevjekovne proslosti.

Na taj nacin uticaji koji su dolazili sa Istoka cinili su Crnu Goru zavisnom od onoga sto se zbivalo u velikim centrima: Konstantinopolju, Istanbulu, Moskvi i Petrogradu. Tako smo se kroz vjekove oblikovali kao istocna provincija. Treba istaci da ovo nije bio samo kratak period nase proslosti, vec njena konstanta.

Zapadni uticaji

Kao i kod uticaja Istoka, i ovdje imamo razlicite centre iz kojih su kretali talasi koji su zapljuskivali nase obale. Prije svega to je uticaj Venecije, zatim Austro-Ugarske, u jednom kratkom intervalu Francuske, a u poznijem vremenu Amerike.

Boka i Primorje, kao juzno podnozje Crne Gore, bila su pristanista u koja su se iskrcavale robe, dolazile ideje i stvarale navike koje su kretale iz ovih mocnih drustava. Tako se mediteranski uticaj sirio sa jugozapada Crne Gore i polako dopirao i u njene udaljenije krajeve. On je nosio jednu novu ekonomiju, moderniju svojinu i savremenije norme. Sa njim nam je i davne 1494. godine dosla i stamparija u kojoj su stampane nase prve knjige.22

Ali, kao i kod uticaja Istoka, tako je i uticaj Zapada od naseg drustva stvarao provinciju Zapada. Bili smo daleko od ondasnjih centara i cinili smo oblasti koje se u savremenoj nauci nazivaju poluperifernim i perifernim drustvima. No, za ovu analizu je bitno da se ovaj uticaj suceljavao, suprotstavljao i uravnotezivao sa uticajem koji je dolazio sa Istoka, bitno uticuci na formiranje mentaliteta naseg drustva i stvarajuci tako trajne naslage u nasem kolektivnom bicu.23

Ova analiza pokazuje da se nalazimo izmedju civilizacijskih krugova Istoka i Zapada. Da postojimo na razmedji svjetova. Tacnije receno, nalazimo se na obodu ova dva velika i mocna svijeta. Tako mi predstavljamo dvostruku provinciju. Istovremeno smo provincija Istoka i provincija Zapada. To je, po nasem misljenju, jedna od cvornih tacaka za razumijevanje nase proslosti, nase sadasnjosti naseg mentaliteta. U tome je jedan od kljuceva za odgonetanje tajni naseg drustva i njegove istorije.

Damjanovic

Pluralitet cjeline

Na taj nacin se pokazuje sva slojevitost i slozenost Crne Gore. Postojanje, u stvari, »vise Crnih Gora«. Ono sto je doskora izgledalo kao jedno i jedinstveno, pokazuje se da je sastavljeno iz mnogih slojeva i razlicitih krugova. Ova cinjenica je veoma bitna u analizi ne samo nase proslosti, vec se pokazuje kao veoma korisno teorijsko i metodolosko sredstvo u objasnjavanju i razumijevanju nase sadasnjosti.

Mentalitet i karakter

Kao izmedju dva velika magneta, i nas mentalitet su oblikovali talasi, uticaji i strujanja koji su nas zapljuskivali sa razlicitih obala i vukli na razlicite strane. Treba reci da svi talasi koji su dolazili do nas nisu bili iste jacine, jednakog znacaja i podjednakog dometa. Nisu uvijek bili istovremeni, niti simetricni. Ali jesu pokusavali da se uravnoteze i medjusobno neutralisu.24

To talasanje drustvenog zivota cinilo je stvarnost uvijek nemirnom, a granicu izmedju tih svjetova nestabilnom i krvavom. Otud, po nasem misljenju, toliko neodmjerenosti, neracionalnosti i odsustva osjecaja za kontinuitet u nasem bicu. Najbolji izraz takvog stanja su najtrajnije odrednice nase proslosti: diobe i seobe. (Mozda i nije slucajno da dva velika romana nase knjizevnosti upravo nose takav naslov! I da je najveci ep koji je stvorio duh naseg naroda posvecen unutrasnjem raskolu i traganju za svojim jedinstvom.)25

Istovremeno, jedanput formirane takve mentalne strukture postaju cinilac koji dalje oblikuje zivot jednog drustva. One nastaju u onom najdubljem sloju vremena predvidjene da se sporo mijenjaju i da dugo traju. One su ona skrivena mapa koju nastoji da skicira istorija mentaliteta. Nasi veliki istrazivaci narodnog mentaliteta ukazali su na osobenosti o kojima govorimo i naslutili njegove uzroke. Medjutim, jos uvijek nemamo cjelovito i sistematsko djelo koje bi dalo potpunije objasnjenje i dublje razumijevanje ovog procesa.

Dvostruka provincija

Iseljavanja ljudi sa nasih podrucja je jedan od takvih putokaza. Putevi na koje su kretali, motivi koji su ih nosili i odredista u koja su stizali, pokazuju gde su osnovni pravci iseljavanja nasih ljudi.26

Jedan od pokazatelja je takodje i skolovanje ljudi iz nekadasnje Crne Gore. Skole koje su pohadjali, univerziteti na kojima su se obrazovali i sredine u koje su dolazili dosta govore o uticajima pod kojima su se tada nalazili obrazovani ljudi.

Struktura, kolicina i kvalitet stranog kapitala koji se ulagao u nase firme uz ciju pomoc su se otvarala nova preduzeca, takodje pokazuju uticaj koji je nase drustvo trpjelo.

Diplomatski odnosi, prepiska, posjete i otvaranje poslanstava sadrze vrlo vazne podatke o raznorodnim uticajima, pritiscima, ponekad i ucjenama, kojima smo bili izlozeni. Pod njima se uoblicavala nasa unutrasnja i spoljna politika.27

Interesantan pokazatelj je i analiza spoljasnjih uticaja na nastanak i uoblicavanje naseg prava. Vidljivi su strani tragovi na pojedinim institucijama, pravilima i sankcijama u nasem unutrasnjem pravu. To su pramenovi koji su izatkani negdje daleko, a postali su organski dio naseg pravnog poretka.28

Pomenuli smo samo neke od znacajnijih pokazatelja preko kojih se moze dosta precizno analizirati uticaj jedne ili druge strane na uoblicavanje naseg drustva. Tako se istorija mentaliteta pojavljuje kao svojevrsna sinteza mnogih drugih nauka koje joj sluze kao osnova za njene zakljucke. Istovremeno, pokazuje se da je neophodno pripremiti vise stepenica da bi se ugazila ona na kojoj se stvara cjelovita slika i sinteticki pogled na proslost jednog drustva. Nazalost, za sada ne mozemo reci da je nasa nauka prosla taj niz stepenica, niti da su jos stvoreni uslovi za sintezu o kojoj govorimo.

Poceli smo ovaj rad stavom da je covjek zarobljen svojim zavicajem. Nase istrazivanje mozemo upotpuniti cinjenicom da nas zavicaj snazno vezuje svojim mentalnim strukturama, kojih se ne oslobadjamo ni onda kada ga fizicki napustimo ni kada promijenimo geografsku sredinu. Vjerujemo da taj uticaj traje znatno duze i od generacije koja je prestala da zivi u mjestu svog rodjenja. Poput prvobitnog grijeha on pada i na kasnija pokoljenja.

Ovo istrazivanje, iako dato samo kao skica jednog problema, a ne kao njegovo rjesenje, dovelo nas je do zakljucka da mjesto na kojem postojimo i drustvo kojem pripadamo stoje kao stijena o koju se lome talasi dvaju mora. Ona je svojevrsno vajarsko djelo uobliceno snagom tih talasa koji su se otkinuli sa dalekih obala. Postojimo kao dvostruka provincija raznorodnih i mocnih svjetova ciji se uticaji i danas snazno preplicu na njihovom razmedju.

Pod uticajem tih velikih civilizacija, koje su veoma raznorodne kada se uzmu same za sebe, mi smo u onim dugim vremenskim periodima na koje ukazuje dubinska istorija, uoblicavali svoj mentalitet. Upravo taj mentalitet se pokazuje kao cvorna tacka za razumijevanje i nase proslosti i nase sadasnjosti. Otkrice njegovog izvora i saznanje njegovog porijekla pomazu nam da shvatimo dvije cinjenice.

S jedne strane, to je saznanje da nismo nikada bili, a da smo to jos manje danas, znacajan centar. Time, ukoliko zelimo da budemo iskreni prema sebi i objektivni prema drugima, mozemo stvarati uslove za prevladavanje etnocentrizma. Samo pristup koji je u polazistu siri od drzave, u namjeri obuhvatniji od nacije i koji zahvata duzi vremenski period moze nam posluziti za stvaranje objektivnije slike i o sebi.

S druge strane, ovo saznanje moze biti i osnova razumnije politike u traganju za ravnotezom izmedju mocnih svjetova na cijim talasima se lelujamo. Sustina te ravnoteze treba da bude otvorenost i mjera. Otvorenost za ono sto nam dolazi sa razlicitih strana i mjera u njegovom prihvatanju. Bitno je istaci da jedanput postignuta ravnoteza ne znaci i njeno trajno ostvarenje.

Zato nam se cini veoma poucnim vec pominjani dogadjaj s kraja DzV vijeka. A tada je ondasnji vladar male drzavice sa nasih prostora u dalekoj Veneciji, na Zapadu, kupio jedan od najvecih izuma tog vremena - stampariju. Tom stamparijom on je stampao rijec koja mu je dolazila sa Istoka. Iz tog razloga stampanje nase prve knjige nije samo dogadjaj od velikog kulturnog znacaja, vec nosi u sebi i duboku simboliku. Pritjesnjeni izmedju razlicitih svjetova i raznorodnih civilizacija mi mozemo postojati i opstajati samo tragajuci za ravnotezom izmedju njih. Pokusavajuci da budemo ne istureni borbeni odred jednih protiv drugih, vec most pruzen od jednih prema drugima. Prirodno je da na pocetku njegove izgradnje mora postojati svijest o njegovoj potrebi.

Autor je docent Pravnog fakulteta u Podgorici

________________________

1 Izraz »zarobljen« koristi se u znacenju opcinjen, vezan. U tom smislu, ne samo da smo tom zavicaju duzni, kako je govorio I. Andric, vec zavicaj, jednim dijelom bica ne mozemo ni da napustimo. Fizicka promjena mjesta, odlazak, tu ne znaci mnogo. Zato sto je zavicaj prvenstveno duhovni pojam.

2 Za ilustraciju treba pomenuti imena mitropolita Vasilija Petrovica, D. Milakovica, M. Medakovica i dr.

3 Pozitivisticki duh je bio obiljezje epohe. Iskustvo umjesto predanja, cinjenice namjesto spekulacije i realnost ovog pristupa. Mjesto romanticarskog zanosa bile su odlike. Najznacajniji predstavnici ovog pravca su J. Erdeljanovic i njegovi sledbenici.

4 Takvi su npr. radovi M. Djurovica: Trgovacki kapital u Crnoj Gori (u drugoj polovini DzIDz i pocetkom DzDz vijeka), i Crnogorske finansije (1860-1915), Titograd 1960, i Z. Bulajica: Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878-1912), Titograd 1959.

5 Sa tog stanovista su pisane knjige J. Jovanovica: Istorija Crne Gore, II izd., Podgorica 1995, i B. Pavicevica: Stvaranje crnogorske drzave, Titograd 1965.

6 Nazalost, vecina radova odnosi se na ekonomsku i politicku istoriju. Drugi slojevi stvarnosti: religiozni, kulturni itd. nisu dovoljno obradjeni.

7 Svoje stavove Frojd je najpreglednije izlozio u djelu: Nova predavanja za uvodjenje u psihoanalizu, Novi Sad 1979.

8 K. G. Jung: O arhetipovima kolektivno nesvesnog, u knjizi Psiholoske rasprave, Novi Sad 1972.

9 Z. Gurvic: Savremeni poziv sociologije, Sarajevo 1965.

10 F. Brodel: Dinamika kapitalizma, Novi Sad 1989. i Mediteran, Beograd 1955, Spisi o istoriji, Beograd 1992.

11 I. Volerstin: Suvremeni svjetski sistem, Zagreb 1986.

12 O istoriji mentaliteta vidjeti Z. Dibi: Istorija mentaliteta, Treci program (Radio Beograd), prolece 1970, str. 303-329.

13 Interesantno je da ovaj problem umjetnicki obradjuje jedan od najvecih svjetskih romana: Carobni brijeg Tomasa Mana.

14 Ovdje ostavimo po strani veoma interesantno pitanje metafizickog pristupa problemu vremena. O tome vidjeti P. D. Uspenski: Tertium organum, Zagreb 1990.

15 O skoli svjetskog sistema vidjeti M. Popovic: Ritam sveta (skola svetskog sistema Imanuela Volerstina), Podgorica 1995.

16 Takav regionalni pristup se i zagovara u studiji Kako otvoriti drustvene nauke, Podgorica 1997, ciji su autori I. Volerstin i dr. Sa tog stanovista proucava Balkan i T. Stojanovic u knjizi Balkanska civilizacija, Beograd 1995.

17 O smjeni paradigmi vidjeti T. Kun: Struktura naucnih revolucija, Beograd 1974.

18 Svjesni smo da kada se istaknu krajnosti, onda se zamagli pogled za nijanse i otupi osjecaj za prelaze. Nazalost, svaka teznja jednostavnosti nosi opasnost od uproscavanja.

19 Iz ogromne literature izdvajamo samo dva djela, G. Ostrogorski: Istorija Vizantije, Beograd 1969, i D. Obolenski: Vizantijski komonvelt, Beograd 1991.

20 U tom smislu interesantno je istrazivanje prenosenja (»metastaziranja«) kultura. Nije nam prihvatljivo shvatanje koje zastupaju O. Spengler u Propasti Zapada i N. Danilevski u knjizi Rusija i Evropa o zatvorenosti i samodovoljnosti kultura, civilizacija, odnosno kulturno-istorijskih tipova.

21 Unutar sebe i Rusija je bila podijeljena izmedju svoga Istoka i Zapada. Vidjeti o tome poglede N. J. Danilevskog u njegovoj cuvenoj knjizi Rusija i Evropa, Beograd 1994, i V. S. S. Solovjova iznjete u nizu polemickih clanaka Rusko nacionalno pitanje, Podgorica - Cetinje 1995.

O ovoj podvojenosti govori interesantna studija Dz. Bilingtona: Ikona i sekira (istorija ruske kulture, jedno tumacenje), Beograd 1988.

22 Ovdje ostavljamo po strani izuzetno vazno pitanje - sadrzine uticaja Istoka i Zapada. Ta analiza bi pokazala da su ova dva svijeta sazdana na razlicitim temeljima, da su usmjerena ka razlicitim ciljevima i da zive razlicitim stilovima. Tom temom, sa psiholoskog stanovista, bavi se K. G. Jung u eseju Razlika izmedju istocnjackog i zapadnog misljenja, u pomenutoj knjizi Psiholoske rasprave.

23 Studija P. Mijovica: Pradavne i davne kulture Crne Gore, Titograd 1987, pokazuje brojne slojeve koje su ostavile razne kulture na nasem tlu.

24 Potrebna bi bila citava studija da se objasni porijeklo, domet i posljedice i samo jednog ovakvog talasa.

25 Na to ukazuju veliki istrazivaci i poznavaoci naseg mentaliteta J. Cvijic u svom djelu Balkansko poluostrvo, Beograd 1987, kao i V. Dvornikovic u Karakterologiji Jugoslovena, Beograd 1992.

26 Vidjeti studiju Dj. Pejovica: Iseljavanje Crnogoraca u DzIDz vijeku, Titograd 1962.

27 Uostalom, za ilustraciju mozemo navesti snazan sukob izmedju guvernadura i crnogorskih vladika iz DzVIII i sa pocetka DzIDz vijeka koji je bio pod direktnim uticajem mocnih sila Istoka i Zapada oko politicke prevlasti u ondasnjoj Crnoj Gori.

28 O tome vidjeti P. Stojanovic: Nastajanje prava u savremenoj Crnoj Gori (1850-1900), CANU, Titograd 1991.