Zbivanja

Promjene - ciljevi i sredstva

Putevi ekonomskih reformi u Srbiji

Dzemal Hatibovic

Reforme kao sinonim za preobrazaje, tj. promjene koje se vrse smisljeno i odozgo (nasuprot spontanim i odozdo) vrlo su prikladan izraz jer je sveobuhvatan a neodredjen. One se mogu vrsiti u svim ili samo nekim oblastima (mogu biti totalne ili parcijalne), mogu biti sitne i krupne (unutar sistema) ili korjenite (promjene sistema), smjer im moze biti malo razlicit ili dijametralno suprotan, tj. mogu biti manje ili vise progresivne ili regresivne. Za razliku od revolucija koje su korjenite, nasilne i, obicno, krvave, reforme su obicno beskrvne, ali ne i nenasilne, jer iza njih stoji drzava.
Kljucna korjenita promjena desila se 5. oktobra 2000. godine kada je srusen Milosevicev rezim. Za nju su najzasluzniji: neki dnevni listovi, sam Milosevic, DOS, narod i glavne poluge vlasti. Smjena tiranske demokratskom vlascu bila je preduslov za reforme u svim drugim oblastima i one su odmah pocele da se odvijaju. Te reforme su u nekim oblastima bile brze i radikalne (spoljna politika), u nekima se odvijaju sporo i vrlo su sitne: neke su vrlo progresivne, a druge vrlo regresivne (uvodjenje vjerske nastave u laicke skole, zadrzavanje udzbenika sa jakim ksenofobicnim i sovinistickim nabojem, na primjer).
Kao cilj ukupnih ekonomskih reformi, tj. ekonomske tranzicije postavljeno je uvodjenje evropskog kapitalizma, tj. korjenita promjena ekonomskog sistema. Prvi uslov za provodjenje takvih reformi bila je makroekonomska stabilizacija i nju je dosta sposobna ekipa DOS-ovih ekonomista brzo osmislila i ostvarila (jer se za to dugo pripremala). Efikasno su provedene monetarne i fiskalne reforme. Drugi preduslov je bila reforma ekonomskog zakonodavstva u okviru koje je od kljucnog znacaja donosenje pet zakona od kojih su donijeta dva najvaznija: Zakon o privatizaciji i Zakon o radu, treba da se uskoro donesu jos dva: Zakon o preduzecima i Zakon o restituciji, dok peti, stari Zakon o stecaju, uz neznatne izmjene, moze da se primjenjuje.
Tvorac srbijanskog Zakona o privatizaciji u samom nazivu jasno je kazao sta je njegova sustina. Napisao ga je brzo i, prema misljenjima inostranih strucnjaka, bolje nego iko u ostalim zemljama u tranziciji. Njime je predvidio transformaciju drustvenog i drzavnog vlasnistva u dva alternativna oblika: a) privatno koje ce, po pravilu, biti vecinsko i b) licno (vlasnistvo zaposlenih) koje ce, po pravilu, biti manjinsko. Transformacija drustvene i drzavne svojine trebalo bi, dakle, da se odvija kroz dva paralelna procesa - privatizaciju i personalizaciju.
Dosadasnji rezultati u provodjenju Zakona nisu impresivni, ali izgleda da se proces ubrzava. Prepreka ima puno, a najkrupnije su slijedece: 1) izgleda da je vec izvrsena ilegalna privatizacija onoga sto je najvrijednije u privredi Srbije, samo mi to ne znamo, 2) neke odredbe Zakona bitno usporavaju privatizaciju, iako je namjera zakonodavca bila obrnuta, 3) prljavi novac cesto pretvara javne prodaje u farsu, 4) cisti novac se plasi rizika, 5) institucije koje treba da obavljaju posao nemaju dovoljno osoblja i nisu jos stekle dovoljno iskustva, 6) strani kapital ne pritice u pozeljnom obimu, jer ga obeshrabruju politicki rizici koje izaziva jos uvijek snazno prisustvo nacionalizma i teska socijalna situacija (jedna trecina stanovnistva Srbije zivi ispod linije siromastva).
Komplementaran sa Zakonom o privatizaciji je Zakon o radu koji na nov nacin regulise sadasnje i buduce radne odnose koji ce nastati privatizacijom, tj. najamne radne odnose, sto posebno dolazi do izrazaja u odredbama koje se odnose na zasnivanje radnog odnosa, odredjivanje zarada i prestanak radnog odnosa, tj. otkaz. Zbog toga, da se socijalni konflikti ne bi pretvorili u haos, kao nuzan se javlja socijalni trijalog izmedju sindikata, poslodavaca i drzave, koji je tekovina modernog kapitalizma i jedna civilizacijska potreba. Tog trijaloga jos uvijek nema, a u Srbiji nastaje jedan prilicno surov kapitalizam i pored dosta savremenog socijalnog zakonodavstva.
Cilj novih vlasti je evropski kapitalizam, ali svaka evropska drzava ima svoju varijantu kapitalizma. Ipak, tri modela su najkarakteristicnija: ruski ili oligarhijski, zapadnoevropski koji je mjesavina klasicnog, menadzerskog i narodnog kapitalizma i personalizma i slovenacki koji je mjesavina dominantnog personalizma i raznih oblika kapitalizma. (Slovenacki "kapitalizam" bi, u stvari, trebalo zvati personalizmom.)
U cjelini gledano, licna svojina, kako pojedinacna tako i skupna, superioran je oblik svojine, jer privatna implicira najamni odnos, a drustvena i drzavna, u ekonomskoj sferi, imaju tendenciju da se pretvore u birokratsku. Licna svojina cini covjeka ekonomski i psiholoski nezavisnim, slobodnim i dostojanstvenim. Na taj i na mnoge druge nacine ona enormno povecava kvalitet zivota pojedinaca i drustva. Ekonomski nije manje efikasna od ostalih oblika svojine.
Istrazivanja u zapadnoj Evropi pokazala su da ekonomske performanse kompanija uopste ne zavise od vrste vlasnistva, vec od kvaliteta poslovodstva i ucesca zaposlenih u upravljanju; u Sloveniji su se pokazale jednako uspjesnim firme u privatnom i u vlasnistvu zaposlenih; u SAD jednako uspjesno kao i privatne posluje 11 000 kompanija koje su u vlasnistvu zaposlenih. Od cetiri najuspjesnije zemlje u tranziciji, (od njih ukupno 27) tri (Poljska, Slovenija i Slovacka) imaju visoko ucesce zaposlenih u vlasnistvu nad kompanijama u kojima rade. Moze se postaviti i zanimljivo pitanje: kako bi izgledala Srbija da su stanovi prodati nekom drugom, a ne stanarima!?
Tekuca tranzicija u SRJ, posebno u Srbiji, jedna je dzinovska propustena prilika da se postojeci sistemski vakuum, u stvari, sistemski haos, reformise tj. transformise u jedan superioran, humaniji sistem koji bi bio mjesavina dominantnog personalizma i raznih oblika kapitalizma, sistem koji bi bio ekonomski efikasan bar koliko i bilo koji drugi, a socijalno superiorniji od svakog drugog.
Teorijski gledano, moglo bi se postaviti i jedno vazno i vrlo delikatno pitanje: ako sadasnje vlasti i mnogi gradjani smatraju da su nacionalizacije i oduzimanje privatne imovine od njenih vlasnika poslije Drugog svjetskog rata, iako legalni, bili nelegitimni i amoralni, te stoga tu imovinu treba vratiti vlasnicima ili ih obestetiti, da li je tekuci proces privatizacije drustvene i drzavne imovine, koju su svojim znanjem i znojem stvarali zaposleni, iako zasnovan na zakonu, legitiman i moralan!?

Svet i mi: Spokoj brata mog

Pojmovnik: Evropska unija i medjunarodno pravo


1996 - 2002 Republika & Yurope - Sva prava zadrzana 
Posaljite nam vas komentar